آنچه از روايات قابل اعتماد بتوان فهميد . 6 - آيت 116 « فَلَوْ لا كانَ مِنَ الْقُرُونِ » تا آخر ، ما در ترجمه بپيروى از مفسّرين با وصف الحال گذشتگان تطبيق كرديم ، ولى ممكن است بگوئيم : كلمه ى « لو لا » كه مفادش توبيخ است و سرزنش مناسب با حال همان مردم يهود و مسيحى زمان نزول آيه است و اين طور معنى شود : چرا از اولاد و نسل قرون پيش از شما كه تربيتهاى موسى و عيسى و انبياى ديگر و حواريّون را ديده بودند كسى باقى نمانده است و نخواسته‌اند آن تعليم و تربيت را از پدران خود به ارث نگاهدارند و بفرزندان خود ارث بدهند تا بماند و مردمى لايق تربيت شوند و جلوگير از فسادهاى اين دوران بشوند كه جنگ يهودى و مسيحى و انحراف و تعصّبات قبايل و هم فساد مخالفت با اسلام بوسيله ى چنين مردم مرتفع شود . و فقطَّ عدّه ى كم ماندند كه از اين انحراف نجاتشان داديم مثل عبد اللَّه بن سلَّام و رفقاى او در آن روز و هم آنهائى كه در هر وقتى عده ى كمى چنين علم و فكر داشته‌اند و بمردم زشتى و فساد فكر و كارشان را يادآور مىشدند . 7 - دو آيت 118 - 119 « وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ » تا آخر شايد بتوان استفاده كرد اين مطلب را كه فلاسفه ى قديم ميگويند : وجود يك حقيقت است كه بدرجات موجودات تقسيم مىشود و تفاوت ندارد يك رشته ى كوه با يك اقيانوس بزرگ با يك پشه با يك پر كاه با كره ى خورشيد با يك تنفس آدمى . كه تمامى اين شش دسته در حقيقت وجود و هستى يكى هستند و متّحد و در نمودارى موجوديت و طور هستى خود هيچ يك قابل مقايسه با ديگرى نيست ، و نيز نمىتوان منكر شد كه آفرينش خداوند بينهايت است و حدّ و اندازه و دسته بندى براى آن نمىتوان معيّن كرد ، و البتّه ممكن است در آفرينش بينهايت خداوندى موجودات يكجور و يكنواخت هم باشند مثل ملائكه ولى اين كره ى خاكى كه ما آدميزادها در آن زندگى ميكنيم موجوداتش يك - جور نيست و با اينكه در هستى متّحدند در مظاهر هستى مباين هستند و شايد معنى آيه اين طور باشد كه ممكن بود آدميزاد نباشد و مخلوقى مانند ملك باشد ولى